MELKWEG

Ongewild kijk ik naar de grote familiefoto op de muur, gemaakt tijdens haar vorige huwelijk. Het gebeurt bij elk bezoek. Zij lacht. Dat was de periode in haar leven dat ze gelukkig was vertelt ze aan iedereen. Helaas overleed hij en ze trouwde mijn vader.
Zoals altijd wil ik zo snel mogelijk het huis weer uit. Terug naar Amsterdam waar ik studeer. Ze vraagt wat ik wil drinken. Terwijl zij naar de keuken loopt pak ik een krant van een stapel. Lokale kranten uit Leiden bewaart zij op mijn verzoek. Het geeft me iets te doen. Leidt af van nieuwe verhalen over mijn broers die mij niet interesseren.

Wanneer het geruime tijd stil blijft laat ik de krant zakken.
‘Binnenkort doe ik mee aan een bijzonder project.’
Ze kijkt me vragend aan. Ik vouw de krant op.
‘Een leraar, inmiddels een vriend heeft subsidie gekregen om een environment in een oude leegstaande melkfabriek op te zetten. Hij heeft mij gevraagd mee te doen.’
Ze knikt, zegt niets.
‘Over de dood. Met voorstellingen en films. Hij is leider van een toneelgroep.’
‘Een toneelstuk in een fabriek?’
‘Ja, nee, ja, dat ook. Van alles gaat er gebeuren. Toneel in een zaal, een levend dodenspel, films, een begraafplaats en een zelfmoord ruimte. Wordt allemaal beschreven in een dagelijkse dodenkrant. Ik schrijf daar ook in. Hij gaf mij twee plekken om in te richten, een crematorium en een lijkenboetiek.’
‘Een wat?’
‘Allemaal speels bedoeld hoor. Hij wil het taboe rond de dood en de angst daarvoor doorbreken. Liever geen bloemen heet het.’
Ze doet duidelijk haar best niet in mijn richting te kijken.
‘Je moet maar zin hebben in zo’n onderwerp. Speels bedoeld, zei je?’
‘Ja.’
Ik merk dat mijn ogen de foto weer opzoeken, draai snel mijn hoofd weg naar het raam.

In het centrum van Amsterdam lopen James en ik langs het water van een gracht. Het is een bewolkte dag aan het eind van de zomer. Het gebouw achter de schouwburg staat al jaren leeg en is rijp voor de sloop. Een maand lang hierin zal het environment rond de dood plaatsvinden. We staan stil voor de ophaalbrug, kijken naar de troosteloze gevel. Grauw, hier en daar graffiti op de muur en overal ingegooide ruiten.
Mijn vriend stapt als eerste de brug op waar hij verroeste fietsen opzij zet die de toegang deels blokkeren. Ik dacht aan mijn moeder, haar komst. Over de dood werd thuis nooit gesproken. Als kind werd ik weggehouden bij de begrafenis van een oma. Dit project biedt kansen.

Met een hoop geknars beweegt een van de twee metalen deuren een tiental centimeters om plotseling door te schieten. We tuimelen naar binnen. Direct overvalt ons de stilte in de gigantische ruimte. Zwijgend, onder de indruk van de immense ruimte kijken we rond. Scherven glas, flarden papier en hier en daar stukken stenen op de grond. Iets verder verkleurde en geschilderde tegels en op afstand delen van afgebrokkelde muren.
‘Het lijkt alsof het gebouw er voor gemaakt is’, fluistert James.

Een week voor de opening slaap ik bij hem. Stoned liggen we naast elkaar.
‘Ik zie de happening al voor me op de slotavond, de dood van het hele project. Een geweldige afsluiting. Ons huis…. een grote kerk…… een kathedraal.’
‘Een kerk?’
‘Als een lange rij slingeren we door het gebouw, een processie. …. brandende kaarsen, koorzang, een kist overal door en langs. Symbolisch naar het crematorium.’
‘Klinkt katholiek. Mijn vader, zwaar gereformeerd draait zich om in zijn graf als hij dit hoort, dat zijn zoon vriendschap heeft met een katholiek en met die katholiek in bed ligt.’
Een slappe lach volgt. Hikkend draai ik me naar hem toe, kijk tegen zijn rug aan. Ik wil een arm om hem heen slaan, maar doe het niet.

Een week na de opening vertel ik mijn moeder enthousiast aan de telefoon over mijn bijdrage aan de lijkenboetiek en het crematorium. Opengeknipte armen en benen van gips die uit een container staken zorgen voor decoratie, ze lichten op door het black light.
‘Och, och, toe maar’, klinkt het bezorgd.
‘Het crematorium was trouwens een hele constructie, een ingewikkeld werk. Je moet het echt een keer komen zien!’
Ze zwijgt. Dan ineens:
‘Spelen met de dood. Moet ik serieus het allemaal komen bekijken?’

Een uur voor de afgesproken tijd nestel ik me bij de ingang met een boek, naast de geparkeerde lijkkoets. Met moeite concentreer ik mij op de tekst. Zacht onafgebroken klinkt de dodenmars uit de kist op het rijtuig. Regen is voorspeld op deze winderige herfstdag. De beide grote deuren staan wijd open. Bladeren fladderen nu en dan naar binnen. Plotseling zie ik haar op de brug naderen. Ik zwaai en zet de stoel aan de kant.
Ze leest direct hardop de tekst boven de ingang:
Het leven is de buitenkant van de dood.
‘Nu ga ik dus de binnenkant in. Kom ik er wel uit? Liever zonder bloemen begrijp ik!
We lachen.
‘Oh, die marsmuziek, die komt mij bekend voor.’

We lopen door een korte galerij waar schilderijen hangen. Overbodig merk ik op dat dit taferelen zijn waarin de dood op een of andere manier te zien is. Ze knikt. Onze wandeling gaat over het kerkhof waar oude deuren als grafzerken schuin oplopen. De grafschriften zijn gedichten. Ze buigt zich voorover, ik lees snel:
‘Hier ligt Poot, hij is dood.’
Ze glimlacht.
‘Dat zou jij verzonnen kunnen hebben.’
‘Ja, nee, dit is een tekst van de dichter die hij tijdens zijn leven schreef voor zijn eigen graf’.
‘Dat snap ik’, ze loopt verder en mompelt ineens, ‘drie mannen heb ik al overleefd, je zou er bijna iets van gaan denken.’
Verrast door de spontane gedachte die zij uitspreekt lijkt het mij een goed moment de eerste van een reeks voorgenomen vragen te stellen.
‘Waar ik nog steeds moeite mee heb ….. bij voorbeeld…is dat je niet op de begrafenis van mijn vader bent geweest….’
Ze reageert niet. Direct denk ik: verkeerd moment, te haastig, te snel. Nu zorgt deze opmerking juist voor meer afstand. Zwijgend lopen we verder, zij iets voor mij uit.

Vreemd, zij is mijn moeder maar ze lijkt een alledaagse bezoeker. Geen band, geen gevoel, niets. Een goeie producer was ze. Ze heeft keurig haar werk gedaan mij in leven te houden.
‘Wat is dat daar?’ Ze wijst schuin omhoog.
‘Dat is de lijkenboetiek!’
‘O ja, daar vertelde jij over. Dat is jouw werkstuk.’
Binnen krijgt ze een ketting met als hanger een kleine doodskop.
‘Alsjeblieft, een herinnering.’
Ze zwaait er kort mee, stopt hem in haar handtas.
‘Dank je. Leuk cadeau voor een van de kleinkinderen. Of moet ik hem nu omhangen?’
‘Nee nee’, zeg ik snel, ‘je hoeft niet…… ik dring niets op.’

Even later wandelen we de zelfmoordruimte in, ooit kleedkamer voor het personeel waar nog steeds de rijen lockers staan, vol met roestplekken.
‘Hier houd jij je tegenwoordig mee bezig.’
‘Nou nee, dit is de kamer van de vriend wiens idee dit allemaal is.’
‘Die heeft zelfmoord gepleegd?’
‘Nee, nee, deze ruimte heeft hij ingericht.’
Ik leg uit dat zich achter elke deur een suggestie voor zelfdoding bevindt. Soms in miniatuur op de bovenste plank.
‘Om je op een idee te brengen?’, met moeite trekt ze een deur open die nogal knarst.
‘Nee.. ja, ik bedoel, wat in het leven gebeurt wanneer je het niet meer….’
‘Nee maar! Dat is de locomotief van jouw broers trein!’
Ik moet mij tegen haar aandrukken om naar binnen te kijken. Ze doet direct een flinke stap opzij.
‘Nee. Misschien een speelgoedtrein van James, uit zijn jeugd.’

Een van de deuren trek ik open en na mijn uitnodigend gebaar kijkt ze voorzichtig naar binnen. Op de achterwand is een grote foto van een zee te zien. Nu, denk ik, de volgende vraag:
‘Herinner je je nog die keren in de keuken? Jij stond erbij. Mijn hoofd drukte hij in de spoelbak onder de kraan ……’
‘Nee.’
‘Panisch, ik dacht dat ik stikte. Een laffe smerige actie. Maffia. Als ik een moorddadige inslag had, leefde hij niet meer.’
‘Tja’, zegt ze kalm, ‘hij heeft sadistische trekjes, ja.’
Ze draait zich weg van de kastenwand.
‘Ik bedank je voor nog meer suggesties. Is hier ook ergens iets te drinken?’
Zwijgend knik ik richting theehuis of melkweg zoals James die zaal gedoopt had. Ik neem mij voor goed te letten op de timing wanneer ik een volgende vraag stel. Haar geen kans geven mijn mond te snoeren. Vooral mijn stem zo licht mogelijk laten klinken.
‘Je hebt zo vaak gezegd dat ik op mijn vader lijk. Wat was hij nou echt voor een man?’, vraag ik vriendelijk.
‘Hoe kom je daar nu ineens bij?’

Tegenover haar in grote kussens, bedekt met Perzische tapijten wachten we op de bestelde thee. Het zal moeilijk voor haar worden nu op te staan. Rustig wachten tot er antwoord komt.
We luisteren zwijgend naar zachte oosterse gamelan muziek die geen begin en geen eind lijkt te hebben. Intussen bladert ze in de dodenkrant van vandaag.
‘Lang geleden in het museum van Volkenkunde speelden ze deze muziek ook, het ging maar door, die spelers stopten nooit, ze zaten wiebelend te pingelen. Ook drugs waarschijnlijk.’
‘De theetuin dwingt bezoekers bijna ongemerkt over wezenlijke dingen van het leven van gedachte te wisselen. Rusten, sterven, doodgaan, het hoort allemaal bij het leven.’
Het is alsof ik James hoor praten. Ze kijkt mij niet aan, heeft meer oog voor de ruimte en de bezoekers.

‘Jij hebt ook aan de inrichting hiervan meegeholpen?’
‘Alleen suggesties. Tijdens het inrichten van mijn lijkenboetiek en crematorium dacht ik vaak aan mijn vader. Of eigenlijk kon ik dat niet omdat ik zo weinig over hem weet.’
Het duurt geruime tijd voor ze haar mond open doet.
‘Je vader had aardige momenten. Ik heb hem nauwelijks gekend. Hij was meer bezig met zijn geloof. Toen we trouwden dachten we allebei dat de ander rijk was.’
Ze haalt haar neus op.
‘Ik heb de fout gemaakt nooit vrienden te maken in mijn leven.’
Wat gebeurt er? Opent ze zich nu? Zoiets heeft ze nog nooit gezegd! De sfeer van de theetuin doet zijn werk! Koortsachtig zoek ik welke vraag nu te stellen.
‘Dat crematorium is hier toch vlak bij?’
‘Ja, ja.’
Enthousiast vertel ik over dat onderdeel. Daar is het beste moment voor een gesprek zoals dat nog nooit heeft plaatsgevonden.

Op de plank gaan de ogen dicht. Ik schuif haar door het gat in de muur, ren naar de achterzijde om haar op te vangen. De assistent knikt en begrijpt dat ik deze bezoeker overneem. Geamuseerd stapt ze van de plank af.
‘Wat een heerlijk warme plek voor de winter! O, twee straalkachels zie ik.’
De opgestoken hand om haar bij het opstaan te helpen wimpelt ze weg. Ze lijkt niet verder te willen praten. Voor de folders aan de muur over crematie heeft ze geen belangstelling. Geen interesse voor bezoek aan andere ruimten. Dwingend zegt ze voldoende te hebben meegemaakt.

Teleurgesteld loop ik naast haar in de richting van de uitgang. Bij de lijkkoets zien we dat het is gaan regenen.
Ik nodig haar uit om op de bok te zitten. Daar schuift ze direct iets opzij. Ik zie de foto voor me aan de muur in de huiskamer, met mijn oudste broer trots op haar arm.
‘Wat ik je al lang….….’
Mijn keel zit dicht. Uit mijn ooghoek zie ik dat ze grabbelt in haar tas. Na een paar keer slikken en een diepe ademhaling, hoor ik mezelf met een schor geluid zeggen:
‘Ik wil vragen…. was je blij dat ik geboren werd?’
We kijken beide recht vooruit. Stilte.
‘Is het daarom dat je me nooit wilt aanraken?’, klinkt het zacht. Ik wil over liefde beginnen, over knuffels waar ik naar verlangde maar iets in mijn keel belet dat. In stilte staren we naar buiten, naar een gordijn van regen.

Twee meisjes verschijnen op de brug. De paraplu’s klappen omhoog door de wind. Zodra het tweetal binnen is schudden ze zich droog, passeren al giebelend. Mijn moeder wijst naar buiten en wil afstappen, kennelijk ziet ze haar transport aankomen. Ik spring naar beneden , wil haar aan de andere kant helpen.
‘Echt geen bloemen?’, zegt ze glimlachend.
In de deuropening houdt ze in, opent haar tas en haalt er een paraplu uit die ze probeert open te vouwen.
‘Zal ik….’
‘Nee, niet nodig. Die brug kom ik alleen wel over.’
Mijn slotwoord waar ik flink op gestudeerd heb. Nu.
‘Het is voor mij wachten op jouw dood. Dan zal ik geen last meer hebben van …..hoe zal ik dat zeggen….jouw invloed…’
Ze zegt zonder het hoofd naar mij toe te draaien:
‘Je denkt toch zeker niet dat die stopt met mijn dood?’
Ze duikt onder de uitgeklapte paraplu. Ik blijf met verbijstering haar nakijken tot ze uit het zicht is. De dodenkrant heeft ze op de bok van de lijkwagen laten liggen.

Joop Brussee

30 mei 2020

hobbels

info

[https://nl.wikipedia.org/wiki/Melkweg_(Amsterdam)]