BEVRIJDING?

De hele bevolking beschermen tegen een virus. Het oer Hollandse tweetal brengt het voor de zoveelste keer in een persconferentie. Ik kan er niet meer naar kijken, moet aan drie eenakters denken uit 1963. Onder de noemer Hoera Amerika vond de opvoering plaats in De Brakke Grond, op dat moment een laboratorium van experimenteel toneel. De Belgische schrijver Jean-Claude van Itallie woonde in The Big Apple. De voorstelling was een satire op Amerikaanse toestanden. Geboren vlak na D-day zat een positief verhaal over onze bevrijders verankerd in mijn hoofd. Later versterkt door vrolijke liedjes, swingende rock and roll en lief zijn voor elkaar in de flower power beweging. Zorgeloos, ontspannend, niks aan de hand.

Uit de eerste eenakter herinner ik mij de maskers nog. Dezelfde gefixeerde expressie op alle gezichten: een glamour glimlach. Het waren interviews op een arbeidsbureau, die daardoor behoorlijk vervreemdend werkten. Achter het glimmende plastic suggereerde de schrijver een andere, vooral eenzame wereld. In de tweede eenakter kwam de televisie aan de beurt, de opmars van kijkcijfers. Je zag hoe kijkers werden gebruikt en misleidt vanwege allerlei belangen die te maken hadden met geld en macht. Tot slot een hilarische spektakel: mensen verschenen als grote poppen en hadden anonieme sex in een motel.

Begin twintig woonde ik in Amsterdam. Met westenwinden kwam bij vlagen informatie onze kant op en die was niet altijd vrolijk. Zoals die over een eindeloos durende oorlog van Amerika in Vietnam met chemische bombardementen op onschuldige burgers. Tijdens een demonstratie tegen deze gruwelijkheden moest ik op een dag vluchten in een portiek, voor agenten op motoren. Hoe viel dat scherpe contrast in die nieuwe wereld te rijmen? Zat er inderdaad achter de glimlachende maskers een andere, misschien wel gruwelijke wereld? En zo ja, hoe zag die eruit? Ik besloot een kijkje te nemen.

In New York overviel mij direct de geweldige energie. Ik ontmoette aardige en gastvrije mensen. Het leven was snel, licht en vooral direct. In dit dolle westen leek alles mogelijk. Geen idee, geen actie, niets was te gek. Elk initiatief werd gestimuleerd. Als kinderen kon iedereen vrij en blij zijn gang gaan. Film en realiteit liepen als vanzelfsprekend door elkaar. In deze Hollywood cultuur klapten mensen na een film enthousiast, riepen ‘Boe!’ of liepen gewoon de bioscoop uit omdat ze er niks aan vonden. Oorlog voeren? Dat gebeurde ergens ver weg. En ach, die mega industrie was een verdienmodel, die hoorde erbij. De Amerikaanse droom was belangrijker.

Terug in eigen land deed ik mijn best die positieve kant, de stimulerende mentaliteit en de daarbij vrijkomende energie in te passen in mijn leven. Dat lukte niet. Onze cultuur was in die dagen geen show. Maar ziedaar, langzaam, stap voor stap werd geld en commercie ook bij ons belangrijker en de vele filmproducties voegden zich naadloos in. Nieuws veranderde in nieuwsshow en de ene na de andere talkshow volgde. Informatief werd plotseling infotainment genoemd. Omgangsvormen hoorden licht en luchtig te zijn. Vuiligheid zo snel mogelijk onder het vloerkleed. Op de televisie verschenen steeds meer nietszeggende, gladde praatjes zonder inhoud. Deskundigen die zichzelf op de borst sloegen en interessant babbelende experts met simpele oneliners. Kort en leuk. Hoera!

Waarom denk ik aan Hoera Amerika bij het zien van de zoveelste voorstelling van een persconferentie op de treurbuis, die zowel treurig als lachwekkend is? De toenemende vervreemding? Verbazing over die verkrampte maskers van waarachter met steun van media en kijkcijfers weer versoepelingen of maatregelen te horen zijn? Zouden ze als poppen aan onzichtbare touwtjes zitten? Gestuurd door een Amerikaanse regisseur? Misschien wel nano experimenteel? Zeker is voor mij dat elke nieuwe verschijning meer en meer lijkt op dat laboratorium toneel van vroeger. De twee heren acteren wellustig in hun Haagse theater, ver van echte mensen.

Natuurlijk zijn er meer verschillen. In deze tijd schrijven spindoctors het script: met veel woorden wordt niks gezegd. Amateuristisch wordt telkens op een slimme manier nog meer angst in de kijkers gespoten. Zo blijft de bevolking bang, luistert braaf en is na afloop niet bevrijd zoals na een toneelvoorstelling maar gevangen in angst. Geen plastic glimlach die de waarheid bedekt. Nee, grote ogen die dwingen de realiteit juist niet te zien. Vooral niet op zoek te gaan en te luisteren naar waarschuwingen van twijfelaars. Als kinderen wordt iedereen aangesproken en moet blijven geloven in sprookjes. Opdrachten netjes uitvoeren. Bevelen opvolgen. Strenge handhaving volgt voor het volk. Zoals dat lang geleden toeging in de oorlog waarin ik geboren werd?

Jean-Claude voorspelde niet de toekomst. In 1963 kon iedereen als toeschouwer zelf op zoek naar de realiteit. Hij toonde een richting waarin de Amerikaanse samenleving zich zou ontwikkelen, waarin alles draait om de vorm die wordt gestuurd met verborgen of valse emoties. Met bombardementen van modellen en cijfers voor elk anoniem individu. Op die manier wordt de mens vanzelf eenzaa. De schrijver wist niet dat op een dag zijn satire in zoveel landen gebruikt zou worden voor een crimineel experiment. Dat weinig mensen op zoek zouden gaan naar informatie over de verborgen waarheid. Hoewel. De Brakke Grond was een klein theater.

Onze bevrijders kwamen mede uit Amerika, het land dat tegenwoordig verrassend verdeeld is. Op afstand zie ik dat een belangrijk deel als toeschouwer dagelijks het volks verlakkende theater nuttigt, als een horrorfilm waar ze zelf ook in zitten als acteur of figurant. Ze rillen en voelen wellicht dat er iets niet klopt, zoeken wanhopig houvast. Een ander deel, de tegenstroom zeg maar, loopt de frisse lucht in en heeft genoeg van dat mensonterend spektakel dat nu lang genoeg heeft geduurd. Ze vieren de vrije ruimte letterlijk en figuurlijk waar elke toeschouwer na een voorstelling immers recht op heeft!

De lokale autoriteiten van Florida en Texas prikken inmiddels het destructieve script geheel door, zij lijken te doorzien wat achter die mondiale macht show zit. Ze werpen maskers af, ze zijn uit de gevangenis film gestapt en keren terug naar hun normale leven. Europeanen zijn beschaafder, lopen niet zo snel weg. Verslaafd en inmiddels murw gemaakt slikken ze veel als zoete koek zonder na te denken. Wat nu? Wachten op een nieuwe bevrijding vanuit het wilde westen? Of – ik wil daar niet aan denken – zullen veel landgenoten als bibberende junkies achter het scherm blijven uitkijken naar een volgende angst show?

Joop Brussee

juli 2021

OVERZICHT

.